همه چیز در مورد وازکتومی

مشاركت مردان در تنظیم خانواده:
یكی از عوامل مؤثر در موفقیت برنامه‌های تنظیم خانواده جلب مشاركت مردان است. مشاركت مردان در برنامه‌های تنظیم خانواده به معنای استفادة آنها از روش‌های مخصوص مردان نیست. این مشاركت شامل درك درست مردان از محدودیت‌ها و نیازهایی است كه با استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری برای همسرانشان پیش می‌آید.
 زن و مرد  به یك میزان مسئول جلوگیری از بارداری هستند . اگر عارضه‌ای در نتیجة استفاده از شیوه‌های جلوگیری از بارداری در یكی از زوجین مشاهده شود، همسر وی باید از او حمایت كند. در نظام‌های تأمین بهداشت خانواده، به جنبة حمایتی مردان توجه بیشتری می‌شود. در مجموع، مردان علاوه بر استفادة شخصی از روش پیشگیری، نقش‌های دیگری را نیز شامل مشورت با همسر در انتخاب و استفاده از یك روش، مشاركت در تعیین بعد خانوار و نیز حمایت از همسر در هنگام استفاده از وسایل پیشگیری برعهده دارند.
تنوع وسایل پیشگیری از بارداری برای زنان، محدود بودن روش‌های مخصوص مردان و وجود برخی نگرش‌های نادرست، كه تنظیم خانواده را تنها وظیفة زنان می‌دانند، سبب شده تا مردان مشاركت كمتری در برنامه‌های تنظیم خانواده داشته باشند. بر طبق آمار اعلام‌شدة وزارت بهداشت در سال ۱۳۷۶، میزان مشاركت مردان در استفاده از روش‌های تنظیم خانوادة مخصوص آنان ۳/۷ درصد از كل مردان واجد شرایط را شامل می‌شود.
مشاركت كم مردان را در برنامه‌های تنظیم خانواده ناشی از مسائل متعددی است. تأثیر نگرش منفی افراد جامعه، تأثیر برخورد منفی اعضای خانواده، ناآگاهی زنان از حقوقشان كه باعث می‌شود تنها خود را مسئول پیشگیری از بارداری بدانند، كم‌رویی مردان برای مراجعه به مراكز بهداشتی و درمانی و درخواست خدمات تنظیم خانواده، رواج فرهنگ شفاهی بین مردان، غرور مردانه و باورهای غلط فرهنگی و اعتقادی از جملة مشكلات مردان برای شركت در برنامه‌های تنظیم خانواده است. از لحاظ شغلی، عواملی همچون تطبیق نداشتن ساعت كار مراكز بهداشتی تنظیم خانواده با وقت آزاد مردان، مشغلة زیاد مردان، اتلاف وقت آنان هنگام مراجعه به مراكز دولتی و محدود بودن خدمات مشاوره‌ای غیرحضوری را باید در نظر گرفت.

وازكتومی چیست؟
بیش از پنجاه سال تحقیقات گسترده‌ای دربارة وازكتومی صورت گرفت. از ۱۹۷۴ تا ۱۹۸۵، یعنی به مدت یازده سال، عمل وازكتومی در ایالت سی‌چوان چین انجام شد و در سال ۱۹۸۵، انجمن جلوگیری داوطلبانه از بارداری از طریق جراحی، بی‌عارضه بودن این روش را اعلام كرد و در سال ۱۹۸۶، وازكتومی به تمام نقاط دنیا معرفی شد. در اوایل اردیبهشت ۱۳۷۲ نیز پروفسور لیسون چان به ایران آمد و این روش را به محافل علمی ما معرفی كرد.
سازمان بهداشت جهانی وازكتومی را به‌عنوان بهترین، مطمئن‌ترین و راحت‌ترین روش جراحی برای جلوگیری دائمی از باروری تأیید كرده است. وازكتومی را نخستین‌بار در ایران دكتر فریدون فروهری، مدیر پلی‌كلینیك شهید جعفری مركز بهداشت شرق تهران، انجام داد. وی كه پدر وازكتومی ایران شناخته شده است، شاگردان متعددی تربیت كرد و برای ترویج این روش به تمام نقاط ایران فرستاد.

از آن زمان تاكنون، ۷۷۵ پزشك دوره‌های آموزشی وازكتومی را طی كرده‌اند و در نقاط مختلف كشور ایران در حال خدمت هستند.  شمار موارد موفق وازكتومی انجام‌شده در مركز مذكور  در حدود ۲۹ هزار مورد است .
وازكتومی به دو روش انجام می‌شود:

روش قبلی یا كلاسیك كه جراحی با تیغ بوده است و روش جراحی بدون تیغ. دكتر جعفری در توضیح وازكتومی می‌گوید: «وازكتومی عبارت است از قطع لولة منی‌بر در مرد كه با عمل جراحی ساده و مطمئنی در مدتی كوتاه انجام می‌شود. این روش آسان‌ترین و مؤثرترین روش پیشگیری از بارداری است كه به‌تازگی با عملی بسیار ساده و بدون استفاده از تیغ جراحی صورت می‌گیرد و نیازی به بخیه‌زدن ندارد.»

وازكتومی برای چه افرادی مناسب است؟
 استفاده از این روش برای افرادی توصیه می شود كه:
۱. مایلند روشی را انتخاب كنند كه با فعالیت جنسی آنها تداخلی نداشته باشد؛
۲. تصمیم به بچه‌دار شدن مجدد ندارند؛
۳. به دلایل پزشكی نمی‌خواهند بچه‌دار شوند؛
۴. احتمال بروز بیماری‌های ژنتیكی در فرزند آنها وجود دارد؛
۵. وازكتومی را، به دلیل سهولت و نداشتن عوارض، بر لولـه بستن همسرشان ترجیح می‌دهند.

وازكتومی چگونه از حاملگی جلوگیری می‌كند؟
سلول‌های جنسی كه در بیضه ساخته می‌شوند، از طریق لوله‌های منی‌بر راست و چپ، وارد مایع ‌منی می‌شوند. در وازكتومی، این دو لولـه را مسدود می‌كنند و در نتیجه سلول‌های جنسی قادر به عبور نیستند. در وازكتومی بدون تیغ جراحی، كه با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود، شكاف كوچكی به طول ۲ تا ۳ میلی‌متر بر روی پوست ایجاد می‌كنند. سپس با وسایل مخصوصی لایه‌های سحطی را كنار می‌زنند و از همین فضای كوچك لولـه‌های منی‌بر را خارج می‌سازند. پس از انجام عمل، كه بی‌نیاز از بخیه است، محل را پانسمان می‌كنند. سوراخ باقی‌مانده حداكثر ظرف ۴۸ ساعت ترمیم و محو می‌شود.
دكتر صدق‌آذر تأكید می‌كند: «داوطلب تنها زمانی درد مختصری احساس می‌كند كه مادة بی‌حس‌كننده به او تزریق می‌شود و پس از تزریق، هیچ دردی احساس نخواهد كرد.» این عمل، به‌طور متوسط، در مدت ۱۰ الی ۱۲ دقیقه خاتمه می‌یابد. داوطلب باید تا مدت ۲۴ ساعت پس از عمل استراحت كند و از انجام دادن كارهای سنگین تا یك هفته بپرهیزد. اما اگر كار روزمرة او سنگین نباشد، زودتر از این مدت می‌تواند به سر كار خود بازگردد.
 احتمال وقوع بارداری بلافاصله پس از انجام عمل وازكتومی بسیار زیاد است . لازم به ذکر است که به علت باقی‌ماندن تعدادی از سلول‌های جنسی یا اسپرم در لولـه‌های تناسلی، خطر حاملگی بلافاصله پس از وازكتومی از میان نمی‌رود. زوج‌ها باید به مدت سه تا شش ماه از یك روش مطمئن دیگر پیشگیری از بارداری استفاده كنند. برای حصول اطمینان از حذف سلول‌های جنسی از ترشحات دستگاه تناسلی مرد، متقاضی باید آزمایش شمارش اسپرم انجام دهد. اولین آزمایش دو ماه پس از عمل درخواست می‌شود. البته برای حصول اطمینان كامل، تكرار آزمایش در چهار و شش ماه پس از عمل نیز ضروری است.

مزایا و معایب وازكتومی:
وازكتومی یك عمل جراحی ساده است، در حالی‌كه بستن لوله‌های زنان نیاز به بیهوشی عمومی و دسترسی به حفرة شكم دارد. بنابراین، بستن لولـه‌های زنان یك عمل جراحی وسیع محسوب می‌شود با كلیة عوارض بیهوشی عمومی. به علاوه، حاملگی خارج رحمی مرگ‌آورترین عارضة بستن لوله‌ها در زنان محسوب می‌شود. اما وازكتومی هیچ عارضة ناخواسته‌ای به همراه ندارد. برخلاف باور بسیاری از افراد ناآگاه، این روش نه‌تنها فعالیت جنسی را محدود نمی‌كند بلكه، با حفظ تمام مراحل طبیعی رابطة جنسی، قوای زوجین را افزایش نیز می‌دهد.
افرادی هستند كه چند ماه پس از وازكتومی به مركز مراجعه و از افزایش قوای جنسی خود شكایت می‌كنند. رفتارهای جنسی از افكار و عواطف انسان‌ها تأثیر می‌پذیرند. ترس از حاملگی ناخواسته عامل سردمزاجی و بی‌میلی در روابط زناشویی بسیاری از زوج‌هاست. آنچه اهمیت دارد این است كه باید برای عموم مرز میان وازكتومی و اخته كردن مردان را روشن كرد. در اخته كردن، بیضه‌ها به‌طور كامل از بین می‌روند و دو وظیفة طبیعی آنها، یعنی تولید هورمون‌های جنسی مردانه و ساخت اسپرم، دیگر به انجام نمی‌رسد. با تخریب بیضه‌ها، خصوصیات ظاهری مردانه نیز همزمان با توقف تولید اسپرم از بین می‌روند. اما در فرد وازكتومی شده، هورمون‌های مردانه از راه عروق به بدن می‌رسد و بیضه سالم است. زوج‌های متقاضی وازكتومی باید بدانند كه پس از این عمل، مقدار مایع منی مرد همانند پیش از انجام وازكتومی است و از لحاظ خصوصیات ظاهری، یعنی رنگ، بو و حجم آب نیز تغییری نخواهد كرد. در طی عمل وازكتومی، دستگاه ادراری آسیبی نخواهد دید و احتمال ابتلا به سرطان پروستات در داوطلبان افزایش نخواهد یافت.
برخی از مردان پس از وازكتومی دچار ناراحتی و تورم محل عمل می‌شوند. عده‌ای نیز ممكن است دچار خونریزی، كبودشدگی یا عفونت بشوند. اما به‌ندرت مسئلة جدی و مشكل‌سازی به‌وجود می‌آید. توصیه می‌شود كه داوطلبان در صورت تب در چهار هفتة اول پس از عمل، بخصوص یك هفتة اول، خونریزی یا خروج چرك از محل زخم، درد و تورمی كه قطع نشود یا تصور باردار شدن همسر به پزشك مراجعه كنند. دكتر جعفری رعایت نكاتی را در بهبود سریع‌تر محل جراحی مفید می‌داند: «حداقل تا دو روز از بیضه‌بند استفاده شود. محل جراحی در حین جوش خوردن زخم به‌هیچ‌وجه دست‌كاری نشود. در صورتی كه وازكتومی به روش كلاسیك یا قدیمی انجام شده است، باید یك هفته پس از عمل برای كشیدن بخیه‌ها به مركز انجام وازكتومی مراجعه كرد. در روش وازكتومی بدون تیغ جراحی، نیازی به كشیدن بخیه نیست و متقاضی می‌تواند سه روز بعد از عمل، پانسمان روی زخم را بردارد و پانسمان مجدد هم ضرورتی ندارد.

آیا وازكتومی برگشت‌پذیر است؟

 احتمال باروری دوباره بعد از عمل جراحی جهت بازگشت قدرت باروری مردان زیاد است . ولی نباید فراموش کرد که بر خلاف انجام عمل وازکتومی که عملی آسان و رایگان است  عمل ترمیم و بازگشت قدرت باروری نه تنها در مراکز خاصی انجام می گردد بلکه هزینه انجام عمل نیز بعهده متقاضی است. و احتمال موفقیت برگشت نیز صد درصد نیست . 

دلایل مختلفی برای تقاضای برگشت وازكتومی وجود دارد. میزان بالای طلاق، ازدواج‌های مكرر و مرگ همسر یا فرزند از شایع‌ترین این علت‌ها هستند. بر طبق مطالعات انجام‌شده، در نهایت، ۲ تا ۶ درصد از مردان وازكتومی‌شده تقاضای عمل برگشت را خواهند داشت.

 هشت سال پس از انجام عمل وازكتومی، احتمال موفقیت در عمل برگشت، یعنی وجود مجدد اسپرم در مایع منی، ۸۰ تا ۹۰ درصد و میزان وقوع بارداری ۵۰ تا ۶۰ درصد است. پیش از پیشرفت تكنیك‌های جراحی میكروسكوپی، احتمال بارداری مجدد بین ۱۵ تا ۵۰ درصد بود. اما امروزه، با استفاده از جراحی میكروسكوپی، این احتمال افزایش قابل توجهی یافته است. شكست عمل برگشت به متغیرهای مختلفی بستگی دارد، مانند وجود آنتی‌بادی ضد اسپرم و تنگی محل عبور. تجربة جراح نیز عامل بسیار مهمی در تعیین نتیجة عمل برگشت است.
در مراكز مشاوره، هرگاه زن یا شوهر تمایل خود را به بچه‌دار شدن در آینده ابراز كند یا ازدواج در شرایط مساعد و ثابتی صورت نگرفته و متزلزل باشد، استفاده از این روش جلوگیری از بارداری پیشنهاد نمی‌شود.

به‌طور كلی، انتخاب وازكتومی از جانب مراجعان به شرایط هر یك از آنها بستگی دارد. به همین دلیل استانداردی برای سن و تعداد فرزند متقاضیان تعیین نمی‌شود. اما به شرایطی مانند داشتن حداقل دو فرزند و سن بالاتر از دو سال برای فرزند دوم در مراكز بهداشتی توجه می‌شود.

ممنوعیت انجام وازكتومی:
برای روش وازكتومی بدون تیغ جراحی، هیچ ممنوعیتی وجود ندارد.

ولی افراد داوطلب در چهار گروه قرار می گیرند:

گروه اول مشكلی را ذكر نمی‌كنند و به‌راحتی عمل وازكتومی می‌شوند.

گروه دوم در پروندة پزشكی خود سابقة جراحی دارند، مثلاً برای رفع یك نقص آناتومیكی كوچك. این افراد را با احتیاط وازكتومی می‌كنیم.

 گروه سوم دچار عفونت یا یك بیماری مردانه هستند. در مورد این گروه نیز، پس از درمان كامل، عمل وازكتومی با فاصلة زمانی مناسب انجام می‌شود.

 گروه چهارم به دلیل ابتلا به یك بیماری زمینه‌ای باید در بیمارستان مجهز و در اتاق عمل وازكتومی شوند. مبتلایان به بیماری هموفیلی در این گروه طبقه‌بندی می‌شوند.
جراحی ساده و بی‌خطر وازكتومی، در بسیاری از كشورها، شیوه‌ای رایگان و مناسب برای تعداد زیادی از زوج‌های میان سال است.

 تشخیص شرایط مناسب اقتصادی و خانوادگی برای بچه‌دار شدن و كسب آمادگی روانی ـ عاطفی لازم، تنها از عهدة دو شریك زندگی ساخته است. تردیدی نیست كه كودكانِ ناخواستة امروز مطرودان فردای جامعة ما هستند .